بررسی چگونگی نام گذاری امام به لقب «رضا» نام:

لقب و کنیه امام : نام شریف وی علی لقب مشهورش رضا و کنیه معروفش ابوالحسن است. برای امام رضا علیه السلام لقب ها و کنیه های دیگری نیز نقل کرده اند؛ از جمله این که ابن شهر آشوب در کتاب مناقب نوشته است: کنیه مشهور آن حضرت ابوالحسن و کنیه ویژه ایشان ابوعلی⁽¹⁾  بوده است. محمد ابن جریر طبری از عالمان شیعه یادآور شده است که کنیه خاص آن حضرت ابو محمد است⁽²⁾. درباره القاب آن امام محدثان و مورخان القاب ذیل را یادآور کرده اند؛ «سراج ا..، نورالهدی، قرة عین المومنین، مکیدة الملحدین، کافی الخلق، الرضی، الرضا، رب السریر، رب التدبیر، الفاضل، الصابر، الوفی، الصدیق.»⁽³⁾ برخی از منابع علاوه بر آنچه ذکر شد ، القاب ذیل را نیز آورده اند؛ صابر، ذکی، ولی⁽⁴⁾.

چگونگی نام گذاری امام به لقب رضا؛ نام ها و لقب ها و کنیه های امامان علیهم السلام هر یک گویایی پیام خاصی است و القاب امام رضا علیه السلام نیز اینگونه است. البته بررسی وجه تسمیه آنها در این مجال نمی گنجد ولی این دقت در مورد لقب خاص حضرت، یعنی رضا ضرورت دارد، زیرا برخی ار مورخان این لقب را انتخاب مامون برای آن امام می دانند و معتقدند در پی پذیرش ولایتعهدی امام رضا از سوی مامون به این لقب ، ملقب شده است! ابن جریر طبری ضمن نقل حوادث سال 201 هـ.ق. چنین نی نویسد: در این سال مامون ، علی بن موسی بن جعفر علیه السلام را ولیعهد و خلیفه بعد از خود قرار داد و او را الرضی من آل محمد صلی ا.. علیه و آله نامید.⁽⁵⁾

نظیر این عبارت از ابن کثیر⁽⁶⁾ و ابن اثیر⁽⁷⁾ وارد شده است. ابن خلدون به همین مطلب اشاره کرده است ولی به جای «الرضی من آل محمد» «الرضا من آل محمد» آورده است.⁽⁸⁾

بررسی : دلایلی وجود دارد که نشان می دهد نام گذاری و تعیین لقب برای امام موضوعی فراتر از تحلیل های مورخان بوده است.

1- دلایلی که تنها از دیدگاه شیعه و معتقدان به ولایت اهل بیت علیهم السلام قابل تبیین است و آن این که نام ها و لقب های اهل بیت علیهم السلام از قبل به وسیله پیامبر و چه بسا از طریق فرشته وحی تعیین شده است، چنانکه پیامبر در تعیین نام حسن علیه السلام و حسین علیه السلام فرمود: در انتخاب نام ، بر پروردگار پیشی نخواهم جست.⁽⁹⁾ در روایتی دیگر آمده است : خدا او را در لوح محفوظ «رضا» نامیده است.⁽¹⁰⁾

2- دلایلی که برای همه قابل پذیرش است و آن عبارت است از روایت هایی که از امامان پیشین نقل شده است (که تعدادی از این روایات در بخش امام رضا از دید دیگران در همین سایت آمده است) و در آنها به لقب «رضا» تصریح شده است.

تصریح روایات به لقب رضا: مرحوم صدوق از سلیمان بن ابی حفض مروزی نقل می کند که موسی بن جعفر علیه السلام فرزندش را به این نام –رضا- می خواند و توصیه می فرمود: شما نیز او را به این نام بخوانید.⁽¹¹⁾

جای ذکر این مطلب است که یادآور شوم این روایت و نام گذاری امام موسی بن جعفر علیه السلام به زمانی مربوط می شود که خلافت مامون و تحمیل ولایت عهدی مطرح نبوده است. در روایتی دیگر صراحتا از بزنطی آمده است: به امام جواد علیه السلام گفتم: گروهی از مخالفان می پندارند که مامون لقب رضا را برای پدرتان قرار داده است زیرا او ولایتعهدی را پذیرفته و بدان راضی و خشنود شده است؛ حضرت فرمود : به خدا سوگند دروغ می گویند و نسبت ناروا می دهند، بلکه خداوند پدرم را رضا نامید زیرا خدایش در آسمان از او راضی و پیامبر و ائمه در زمین از او خشنود هستند. بزنطی پرسید : مگر این ویژگی در پدارنتان نبوده است؟ امام فرمود: چرا، ولی پدرم را یک مشخصه، از اجدادمان ممتاز ساخته بود، زیرا مخالفان نیز همچون موافقان از او راضی بودند. از این رو تنها او رضا نامیده شده است.⁽¹²⁾ از طرف دیگر آنان که مدعی هستند لقب رضا از سوی مامون تعیین شده است آن را به ولایتعهدی مربوط ساخته اند.⁽¹³⁾ در حالی که در اسناد پیش از آن ، همین لقب دیده می شود. از جمله در نامه ای که از سوی فضل بن سهل برای حضرت ارسال شده و در آن، از امام دعوت شده تا به توس عزیمت کند، لقب رضا آمده است: «بسم ا.. الرحمن الرحیم. لعلی بن موسسی الرضا ..... من ولیه الفضل بن سهل ...»⁽¹⁴⁾